Homestay trong ngôi nhà gia đình đang ở là mô hình chủ nhà và khách sống chung một mái nhà, khách thuê phòng hoặc gian riêng, còn gia đình vẫn sinh hoạt bình thường. Theo pháp luật du lịch, đây là loại "nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê", có điều kiện tối thiểu riêng, nhẹ hơn khách sạn. Bạn vẫn cần đăng ký kinh doanh, điều kiện về an ninh trật tự, thông báo lưu trú cho khách, và nếu nấu ăn cho khách thì có thêm nghĩa vụ về an toàn thực phẩm.
Bài này không bàn chuyện xây một khu nhà riêng rồi gọi là homestay, mà nói về gia đình có sẵn nhà, muốn dành một hai phòng hay gác xép đón khách: căn nhà sàn ở Lào Cai, nhà vườn ở Huế, nhà cổ ở phố Hội nay thuộc Đà Nẵng, nhà ven biển ở Khánh Hoà. Phần khó nhất ở mô hình này không phải giấy tờ, mà là tách được chỗ cho khách sao cho cả hai bên cùng yên.
Homestay đúng nghĩa và homestay chỉ mang tên
Trên các ứng dụng đặt phòng, chữ homestay được dùng cho đủ loại: từ căn phòng trong nhà dân đến toà nhà mười phòng không có chủ ở. Với cơ quan quản lý, cái tên trên ứng dụng không quyết định. Một cơ sở mười phòng, không có gia đình ở cùng, vận hành như nhà nghỉ, sẽ được nhìn như nhà nghỉ hoặc khách sạn mini, với điều kiện tương ứng. Còn homestay đúng nghĩa thì gia đình chủ nhà sống tại đó, dành một phần nhà cho khách, khách được trải nghiệm nếp sinh hoạt của gia đình.
Phân biệt này quan trọng vì điều kiện tối thiểu của nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê được thiết kế cho quy mô gia đình: có giường, chăn, gối, khăn, có nước sạch, nhà vệ sinh, có nơi để khách cất đồ, có người chủ nhà biết đón tiếp. Nếu bạn định mở rộng quá quy mô đó, đừng cố giữ cái tên homestay để mong nhẹ thủ tục; khi bị kiểm tra, mô hình thật mới là thứ được xét.
Ở nhiều vùng như Lào Cai, Tuyên Quang, Sơn La, homestay gắn với du lịch cộng đồng, có tổ hợp tác hay hợp tác xã làm đầu mối. Một số địa phương có quy chế riêng về du lịch cộng đồng, khuyến khích hộ dân tham gia và có hỗ trợ tập huấn. Hỏi cấp xã nơi bạn ở trước khi tự làm một mình.
Chia không gian: việc phải nghĩ trước giấy tờ
Lối vào cho khách nên tách khỏi chỗ ngủ của gia đình. Khách về muộn không phải đi qua phòng ngủ của ông bà, con nhỏ. Với nhà sàn, gác lửng hoặc gian bên có cầu thang riêng thường là lựa chọn hợp lý.
Nhà vệ sinh cho khách. Dùng chung một nhà vệ sinh cho cả gia đình và khách là nguồn phiền lòng lớn nhất trong đánh giá của khách. Nếu chỉ làm thêm được một hạng mục, hãy làm nhà vệ sinh riêng cho khu khách.
Khoá được từ bên trong, mở được khi khẩn cấp. Khách cần riêng tư nên phòng phải khoá được từ bên trong. Nhưng chủ nhà cũng cần cách mở cửa khi có sự cố. Thoả thuận rõ chuyện này trong nội quy.
Đồ quý của gia đình cất riêng. Tủ thờ, giấy tờ, tiền bạc, trang sức nên ở khu khách không lui tới. Điều này bảo vệ cả hai bên khỏi những hiểu lầm khó nói.
Trẻ em và người già trong nhà. Gia đình có trẻ nhỏ cần nghĩ tới việc người lạ ở trong nhà, khu bếp, khu nước. Quy định khu nào khách được vào, giờ nào yên tĩnh, là cách giữ nếp nhà.
Chỗ để xe và hàng xóm. Khách đi xe máy thuê, ô tô riêng cần chỗ đỗ không lấn lối đi chung. Báo trước với hàng xóm khi bắt đầu đón khách giúp tránh phản ánh về sau.
Giấy tờ cho homestay quy mô gia đình
Bảng dưới gom các giấy tờ thường gặp. Mỗi tỉnh có thể có hướng dẫn riêng, nhất là sau sắp xếp chính quyền hai cấp, nên dùng bảng như danh sách để hỏi, không phải để khẳng định.
| Giấy tờ | Vì sao cần | Nơi tiếp nhận thường gặp |
|---|---|---|
| Đăng ký hộ kinh doanh, ngành dịch vụ lưu trú ngắn ngày | Đón khách thu tiền thường xuyên là kinh doanh | Cơ quan đăng ký kinh doanh cấp xã |
| Giấy chứng nhận đủ điều kiện về an ninh, trật tự | Dịch vụ lưu trú là ngành có điều kiện về an ninh, trật tự | Cơ quan công an có thẩm quyền theo phân cấp |
| Bảo đảm điều kiện phòng cháy theo quy mô | Nhà có người lạ ngủ qua đêm, nhiều nhà bằng gỗ | Công an phụ trách phòng cháy theo phân cấp |
| Thông báo đáp ứng điều kiện tối thiểu của cơ sở lưu trú du lịch | Được ghi nhận là nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê | Cơ quan quản lý du lịch cấp tỉnh |
| Điều kiện an toàn thực phẩm nếu nấu ăn cho khách | Bán bữa ăn cho khách là kinh doanh dịch vụ ăn uống | Cơ quan quản lý an toàn thực phẩm theo phân cấp |
| Thông báo lưu trú từng lượt khách | Nghĩa vụ theo pháp luật về cư trú | Công an cấp xã |
Thứ tự hợp lý là đăng ký kinh doanh, rồi an ninh trật tự, rồi thông báo với cơ quan du lịch, và chỉ đón khách khi đã xong. Hồ sơ chi tiết từng loại, bạn xem hồ sơ từng loại giấy phép trên GiayPhep.com.
Phòng cháy cho nhà gỗ, nhà sàn và bếp củi
Nhiều homestay đẹp nhất lại là nơi dễ cháy nhất: nhà sàn gỗ, mái lá, vách tre, bếp củi đặt ngay trong nhà, ổ điện kéo tạm dọc cột. Khi gia đình chỉ có người nhà, mọi người quen thuộc với bếp lửa và biết đường chạy. Khi có khách lạ ngủ trên gác, nhiều người lần đầu ở nhà sàn, hoàn cảnh khác hẳn.
Những việc gia đình làm được ngay: tách bếp củi khỏi khu khách ngủ hoặc ít nhất có tấm chắn và khoảng cách an toàn; đi lại dây điện trong ống bảo vệ, có cầu dao tổng dễ thấy; đặt bình chữa cháy ở chân cầu thang và gần bếp; lắp đầu báo khói ở khu khách ngủ; cấm hút thuốc trên sàn gỗ và trong phòng; không để khách đốt nến, đốt lửa trại sát nhà. Cầu thang lên gác cần đèn ban đêm để khách tự tìm được lối xuống.
Quy mô nhỏ thường không thuộc diện thẩm duyệt thiết kế phòng cháy, nhưng vẫn phải bảo đảm điều kiện an toàn theo Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ năm 2024 và hướng dẫn hiện hành. Công an cấp xã và lực lượng phòng cháy ở nhiều tỉnh có tổ chức tập huấn cho hộ làm du lịch cộng đồng; tham gia buổi tập huấn đó vừa có kiến thức thật vừa có thêm hồ sơ cho chính cơ sở.
Bữa ăn cho khách: phần hay bị quên
Khách homestay rất thích ăn cơm cùng gia đình. Nhưng khi bữa ăn được tính tiền, bạn đang kinh doanh dịch vụ ăn uống. Vài điểm cần lưu ý:
- Kinh doanh dịch vụ ăn uống phải bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm. Cơ sở nhỏ lẻ có thể thuộc diện không phải cấp giấy chứng nhận nhưng vẫn phải tuân thủ điều kiện và có thể phải ký cam kết; diện cụ thể hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm nơi bạn ở.
- Người trực tiếp nấu ăn cho khách nên có kiến thức về an toàn thực phẩm và sức khoẻ phù hợp. Nhiều địa phương tổ chức lớp tập huấn ngắn.
- Nguồn thực phẩm nên ghi chép được: mua ở đâu, ngày nào. Rau nhà trồng, gà nhà nuôi là điểm cộng, nhưng vẫn cần sơ chế, bảo quản đúng cách.
- Lưu mẫu thức ăn khi phục vụ đoàn đông theo hướng dẫn hiện hành, vì đó là căn cứ khi có nghi ngờ ngộ độc.
- Rượu tự nấu mời khách là phong tục ở nhiều vùng, nhưng bán rượu tự nấu cho khách lại là chuyện có điều kiện riêng. Đừng biến lời mời thành món hàng.
- Hỏi khách về dị ứng thức ăn trước bữa đầu tiên, đặc biệt với khách nước ngoài.
Nếu không muốn gánh phần này, bạn có thể chỉ cho thuê phòng và giới thiệu khách tới quán ăn trong bản, trong xóm. Đó cũng là cách chia lợi ích với hàng xóm.
Lộ trình từ lúc có ý định đến lượt khách đầu tiên
Gia đình nào cũng có thể đi theo trình tự dưới đây, thường trong vài tuần đến vài tháng tuỳ tốc độ sửa nhà và tốc độ tiếp nhận hồ sơ ở địa phương:
- Họp gia đình: ai là người đứng tên, ai đón khách, ai nấu ăn, phòng nào dành cho khách, giờ nào nhà cần yên tĩnh. Homestay vỡ vì bất đồng trong nhà nhiều hơn vì giấy tờ.
- Hỏi cấp xã nơi bạn ở: địa phương có quy chế du lịch cộng đồng không, có tổ hợp tác làm đầu mối không, đăng ký hộ kinh doanh nộp ở đâu.
- Sửa phần nhà cho khách: nhà vệ sinh, lối vào, chiếu sáng cầu thang, điện, bình chữa cháy, báo khói. Giữ ảnh trước và sau khi sửa.
- Đăng ký hộ kinh doanh với ngành dịch vụ lưu trú ngắn ngày, thêm ngành dịch vụ ăn uống nếu định bán bữa ăn.
- Xin giấy chứng nhận đủ điều kiện về an ninh, trật tự tại cơ quan công an có thẩm quyền.
- Gửi thông báo đáp ứng điều kiện tối thiểu với cơ quan quản lý du lịch cấp tỉnh nếu thủ tục đó đang áp dụng tại tỉnh của bạn.
- Soạn nội quy nhà, hướng dẫn thoát nạn, cách thông báo lưu trú, rồi mới mở nhận đặt phòng.
Đừng nhận đặt phòng cho ngày mà bạn chưa chắc giấy tờ đã xong. Huỷ phòng của khách vì vướng thủ tục vừa mất uy tín vừa có thể phải bồi thường theo điều khoản của nền tảng đặt phòng.
Lỗi hay gặp và lúc nên hỏi người làm nghề
Đón khách trước, đăng ký sau. Nhiều gia đình bắt đầu từ việc người quen giới thiệu khách, rồi đăng lên mạng, rồi khách đông dần mà giấy tờ chưa có. Lúc bị kiểm tra, việc chứng minh mình mới làm rất khó.
Không thông báo lưu trú vì nghĩ khách là bạn bè. Bất kể quan hệ thế nào, người đến ở qua đêm tại nhà không phải nơi cư trú của họ đều cần thông báo lưu trú.
Mở rộng xây thêm nhà gỗ trên đất vườn. Thêm vài chòi gỗ cho khách trên đất nông nghiệp là chuyện về đất, không chỉ là chuyện homestay. Hỏi kỹ trước khi dựng.
Nhà thuộc diện di tích hoặc khu bảo tồn. Nhà cổ, nhà trong khu phố cổ hay khu bảo tồn có quy định riêng về sửa chữa. Mọi việc đục tường, thay mái, làm thêm nhà vệ sinh nên hỏi cơ quan quản lý di sản và có thể nhờ người làm nghề tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Homestay có cần giấy phép kinh doanh không?
Có. Đón khách thu tiền thường xuyên là kinh doanh, cần đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, giấy chứng nhận đủ điều kiện về an ninh, trật tự, bảo đảm phòng cháy và thông báo lưu trú cho khách. Cơ sở lưu trú du lịch còn thông báo đáp ứng điều kiện với cơ quan quản lý du lịch cấp tỉnh.
Nhà chỉ có một phòng trống cho khách có làm homestay được không?
Được, quy mô không quyết định có được làm hay không. Một phòng vẫn phải đáp ứng điều kiện tối thiểu như giường, chăn gối, nước sạch, nhà vệ sinh, và vẫn phải đăng ký, thông báo lưu trú. Quy mô nhỏ thường giúp phần phòng cháy đơn giản hơn.
Nấu cơm cho khách ăn cùng có phải xin giấy an toàn thực phẩm không?
Nếu bữa ăn được tính tiền, đó là kinh doanh dịch vụ ăn uống và phải bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm. Cơ sở nhỏ có thể không phải xin giấy chứng nhận nhưng vẫn phải tuân thủ điều kiện. Hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm nơi bạn ở để biết diện cụ thể.
Homestay nhà sàn gỗ có bị yêu cầu thay vật liệu không?
Thường không bắt bỏ nhà gỗ truyền thống, nhưng cơ sở phải có giải pháp an toàn như tách bếp củi, đi dây điện an toàn, bình chữa cháy, báo khói và lối thoát rõ ràng. Mức yêu cầu cụ thể tuỳ quy mô và hướng dẫn của cơ quan phòng cháy địa phương.
Homestay có bắt buộc phải xếp hạng không?
Không. Nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê chỉ cần đáp ứng điều kiện tối thiểu. Việc xếp hạng hay công nhận đạt tiêu chuẩn là tự nguyện, thường dành cho khách sạn và một số loại cơ sở khác khi chủ muốn được công nhận.
Gia đình có người nước ngoài đến ở nhờ vài hôm có phải khai báo không?
Có. Người nước ngoài ở tại nhà dân hay cơ sở lưu trú đều phải được khai báo tạm trú theo pháp luật về nhập cảnh, xuất cảnh, với thời hạn rất ngắn kể từ khi đến. Hỏi công an cấp xã về kênh khai báo đang dùng.