Với đồ handmade, câu hỏi đầu tiên không phải “xin giấy gì” mà là “món này có phải mỹ phẩm không”. Xà phòng tắm, son dưỡng, dầu dưỡng tóc, kem bôi da là mỹ phẩm: muốn tự sản xuất để bán, cơ sở phải đủ điều kiện sản xuất mỹ phẩm do Sở Y tế xác nhận, và mỗi sản phẩm phải được công bố trước khi lưu thông. Nến thơm, sáp thơm phòng, túi thơm treo tủ thường không phải mỹ phẩm, đi theo đường hàng tiêu dùng với nhãn hàng hoá và cảnh báo an toàn.
Ranh giới này quyết định gần như toàn bộ hành trình. Nhiều người làm xà phòng, son ở nhà rồi bán qua mạng mà không biết mình đang bán mỹ phẩm chưa công bố. Bài đi qua cách phân loại, hai con đường hợp pháp với mỹ phẩm (tự làm xưởng đủ điều kiện hoặc thuê nhà máy gia công) và chặng giấy tờ của nhóm không phải mỹ phẩm.
Món nào là mỹ phẩm, món nào không
Định nghĩa mỹ phẩm dựa vào việc sản phẩm tiếp xúc với bề mặt cơ thể (da, tóc, móng, môi) nhằm làm sạch, làm thơm, thay đổi diện mạo hoặc giữ cơ thể ở tình trạng tốt. Bảng dưới là cách phân loại phổ biến; trường hợp ranh giới nên hỏi Sở Y tế.
| Sản phẩm | Thường được xếp vào | Hệ quả |
|---|---|---|
| Xà phòng tắm, xà phòng rửa mặt, sữa tắm | Mỹ phẩm | Cần điều kiện sản xuất mỹ phẩm và công bố |
| Son dưỡng, son màu, sáp dưỡng môi | Mỹ phẩm | Như trên |
| Dầu dưỡng tóc, dầu gội thảo mộc đóng chai | Mỹ phẩm | Như trên |
| Tinh dầu thoa da, dầu massage | Mỹ phẩm nếu dùng trên da | Như trên |
| Nến thơm, sáp thơm phòng, tinh dầu xông phòng | Hàng tiêu dùng, không phải mỹ phẩm | Nhãn hàng hoá, cảnh báo cháy, an toàn sử dụng |
| Xà phòng giặt, nước rửa chén tự làm | Hoá chất gia dụng, không phải mỹ phẩm | Quy định riêng về hoá chất, chế phẩm |
| Sản phẩm ghi công dụng trị mụn, trị nám, mọc tóc | Có thể bị coi là thuốc hoặc quảng cáo sai | Không được ghi công dụng điều trị cho mỹ phẩm |
Cùng một bánh xà phòng, nếu quảng cáo là “trị viêm da” thì bạn đã kéo sản phẩm sang vùng thuốc. Cách gọi và lời quảng bá cũng quyết định sản phẩm thuộc nhóm nào.
Con đường thứ nhất: tự làm xưởng đủ điều kiện sản xuất mỹ phẩm
Pháp luật về mỹ phẩm yêu cầu cơ sở sản xuất phải đáp ứng điều kiện về nhân sự, nhà xưởng, thiết bị, hệ thống quản lý chất lượng và được Sở Y tế cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất mỹ phẩm. Người phụ trách sản xuất phải có kiến thức chuyên môn phù hợp như hoá học, sinh học, dược học hoặc chuyên ngành liên quan. Các nguyên tắc thực hành tốt sản xuất mỹ phẩm theo chuẩn ASEAN là cái khung mà cơ sở phải hướng tới.
Với người làm handmade, điều này có nghĩa là gian bếp nhà ở gần như không thể đáp ứng. Bạn cần một khu sản xuất tách biệt, có khu cân nguyên liệu, khu pha chế, khu chiết rót, kho nguyên liệu, kho thành phẩm, dụng cụ được vệ sinh và ghi chép theo lô. Tuỳ quy mô và cách tổ chức, chi phí đầu tư và thời gian chuẩn bị là đáng kể; hãy hỏi Sở Y tế danh mục điều kiện hiện hành trước khi sửa mặt bằng.
Hình thức kinh doanh cũng cần hỏi. Bạn nên xác định với Sở Y tế xem hộ kinh doanh có được đứng tên cơ sở sản xuất mỹ phẩm theo quy định hiện hành không, hay nên lập công ty. Đây là chi tiết có thể thay đổi, và hỏi trước giúp bạn không phải đăng ký lại.
Con đường thứ hai: thuê nhà máy đủ điều kiện gia công
Phần lớn thương hiệu mỹ phẩm nhỏ đi đường này: bạn giữ công thức và thương hiệu, thuê một nhà máy đã có giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất mỹ phẩm để sản xuất theo đơn. Bên bạn là tổ chức chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường, đứng tên công bố sản phẩm; nhà máy là cơ sở sản xuất ghi trên nhãn.
Để đứng tên công bố, bạn cần tư cách kinh doanh có ngành nghề phù hợp, hợp đồng gia công với nhà máy, và hồ sơ công bố gồm phiếu công bố sản phẩm, công thức thành phần, giấy tờ pháp lý. Sau khi được tiếp nhận công bố, bạn phải lưu giữ hồ sơ thông tin sản phẩm, gọi tắt PIF, gồm thông tin về thành phần, quy trình sản xuất, đánh giá an toàn, bằng chứng cho các công dụng ghi trên nhãn. Cơ quan quản lý có thể yêu cầu xuất trình hồ sơ này khi hậu kiểm.
Khi chọn nhà máy, hỏi xem họ có nhận lô nhỏ không, ai giữ công thức, ai chịu trách nhiệm khi có khiếu nại kích ứng, ai làm hồ sơ an toàn sản phẩm. Ghi tất cả vào hợp đồng. Nếu hợp đồng có điều khoản độc quyền hoặc phạt vi phạm, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề pháp lý trước khi ký.
Lộ trình cho người đang bán handmade qua mạng
Nếu bạn đang bán xà phòng, son tự làm qua mạng mà chưa có giấy tờ, đây là thứ tự để chuyển sang làm đúng.
- Tạm dừng bán các sản phẩm thuộc nhóm mỹ phẩm chưa công bố; tiếp tục bán nhóm không phải mỹ phẩm như nến thơm nếu nhãn đã đủ.
- Liệt kê từng sản phẩm, phân loại theo bảng ở trên; trường hợp không chắc, hỏi Sở Y tế.
- Chọn đường: tự đầu tư xưởng đủ điều kiện hay thuê nhà máy gia công. Với lượng bán nhỏ, thuê gia công thường hợp lý hơn.
- Đăng ký kinh doanh hoặc bổ sung ngành nghề phù hợp.
- Làm hồ sơ công bố từng sản phẩm và chuẩn bị hồ sơ thông tin sản phẩm.
- Thiết kế nhãn đúng quy định, bỏ các lời hứa điều trị.
- Mở bán lại, giữ sổ theo dõi lô và phản hồi của khách về kích ứng.
Việc dừng bán tạm thời nghe khó, nhưng một khiếu nại kích ứng từ sản phẩm chưa công bố đặt bạn vào thế rất yếu. Làm đúng trước khi mở rộng là lựa chọn rẻ hơn về lâu dài.
Nến thơm và đồ thơm không phải mỹ phẩm: vẫn có giấy tờ phải làm
Đăng ký kinh doanh. Bán đều đặn qua mạng hay ở hội chợ vẫn là kinh doanh. Hộ kinh doanh là hình thức gọn nhất cho xưởng nến thơm nhỏ.
Nhãn hàng hoá. Nến thơm cần nhãn với tên sản phẩm, thành phần chính như loại sáp, tinh dầu, hương liệu, khối lượng, tên và địa chỉ cơ sở, hướng dẫn sử dụng và cảnh báo an toàn.
Cảnh báo cháy là phần quan trọng nhất. Không để nến cháy khi vắng người, đặt xa rèm và vật dễ cháy, xa tầm tay trẻ em và vật nuôi, cắt bấc trước khi đốt lại. Những dòng này bảo vệ người dùng và cũng bảo vệ bạn khi xảy ra sự cố.
Phòng cháy tại xưởng. Nấu sáp bằng bếp điện hoặc bếp gas, sáp nóng chảy và tinh dầu đều dễ cháy. Không để sáp quá nhiệt, có nắp đậy để dập lửa, có bình chữa cháy phù hợp với đám cháy chất lỏng dễ cháy.
Đừng gọi nến là liệu pháp. Các lời như “chữa mất ngủ”, “giảm lo âu” biến sản phẩm tiêu dùng thành lời hứa sức khoẻ không chứng minh được. Mô tả hương thơm, không mô tả tác dụng chữa bệnh.
Nhãn mỹ phẩm handmade: những gì phải có trên chai, hũ, bánh xà phòng
Nhãn mỹ phẩm phải thể hiện tên sản phẩm và chức năng nếu tên chưa nói rõ, thành phần đầy đủ theo danh pháp quốc tế dùng cho mỹ phẩm, khối lượng hoặc thể tích, số lô, ngày sản xuất hoặc hạn dùng theo cách ghi được chấp nhận, tên và địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường, tên cơ sở sản xuất, hướng dẫn sử dụng và cảnh báo nếu có. Chi tiết cách trình bày và ngoại lệ cho bao bì quá nhỏ thuộc phạm vi các trang chuyên về nhãn.
Bánh xà phòng gói giấy thủ công, hũ son nhỏ xíu là chỗ người làm handmade hay thiếu thông tin vì “không đủ chỗ”. Cách thường dùng là in thông tin đầy đủ lên hộp hoặc giấy gói bên ngoài, và trên sản phẩm giữ những thông tin tối thiểu theo quy định cho bao bì nhỏ. Đừng bỏ thông tin chỉ vì muốn bao bì trông mộc mạc.
Nội dung trên nhãn phải khớp hồ sơ công bố: cùng tên, cùng thành phần, cùng công dụng. Đổi tinh dầu, đổi tỷ lệ dầu nền làm thay đổi thành phần là phải xem lại công bố. Ghi “hữu cơ”, “thuần chay”, “không chất bảo quản” chỉ khi có căn cứ trong hồ sơ thông tin sản phẩm; đó là những tuyên bố người mua dễ khiếu nại nhất.
Lỗi hay gặp của người làm và bán handmade
Các lỗi dưới đây gặp nhiều trong nhóm bán đồ handmade qua mạng, phần lớn xuất phát từ việc coi mỹ phẩm như đồ thủ công mỹ nghệ:
- Bán xà phòng, son, kem tự làm khi chưa công bố, với lý do “làm ít, bán cho người quen”.
- Mua dầu nền, tinh dầu, chất tạo màu không rõ nguồn, không có tài liệu an toàn, nên không chứng minh được thành phần.
- Không ghi số lô, nên khi một khách bị kích ứng không biết các hũ khác cùng mẻ đang ở đâu.
- Dùng chữ “an toàn cho bà bầu”, “dùng được cho trẻ sơ sinh” khi chưa có đánh giá an toàn tương ứng.
- Thuê gia công nhưng hợp đồng chỉ là tin nhắn, không ghi ai chịu trách nhiệm khi có khiếu nại.
- Nấu sáp nến trong bếp gas gia đình, để nồi sáp không người trông.
- Nhận làm “nhãn riêng” cho người khác bán mà không có giấy tờ của chính mình.
Sau khi đã có giấy tờ, việc giữ được nếp ghi chép theo lô và lưu mẫu mới là thứ quyết định bạn vững tới đâu khi bị hậu kiểm. Phần chứng chỉ chuyên môn của người phụ trách sản xuất, nếu cần đi sâu, thuộc các trang chuyên về chứng chỉ hành nghề.
Câu hỏi thường gặp
Bán xà phòng handmade qua mạng có cần công bố mỹ phẩm không?
Xà phòng dùng để tắm, rửa mặt được xếp vào mỹ phẩm, nên phải được công bố trước khi lưu thông và phải sản xuất tại cơ sở đủ điều kiện. Bạn có thể tự đầu tư xưởng đạt điều kiện hoặc thuê nhà máy đã có giấy chứng nhận gia công.
Nến thơm có phải mỹ phẩm không?
Nến thơm, sáp thơm phòng không dùng trên cơ thể nên thường không xếp vào mỹ phẩm. Sản phẩm vẫn cần nhãn hàng hoá đầy đủ, cảnh báo an toàn khi đốt và đăng ký kinh doanh khi bán đều đặn. Đừng gắn công dụng chữa bệnh cho nến.
Có thể sản xuất mỹ phẩm trong bếp nhà không?
Rất khó đáp ứng. Cơ sở sản xuất mỹ phẩm phải có khu sản xuất tách biệt, người phụ trách có chuyên môn phù hợp, thiết bị và hệ thống quản lý chất lượng, được Sở Y tế cấp giấy chứng nhận. Người làm nhỏ thường chọn thuê nhà máy gia công.
Thuê nhà máy gia công thì ai đứng tên công bố?
Thường bên đặt hàng là tổ chức chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường và đứng tên công bố, còn nhà máy là cơ sở sản xuất ghi trên nhãn. Hai bên cần hợp đồng gia công rõ trách nhiệm. Bên đứng tên phải lưu hồ sơ thông tin sản phẩm.
Ghi “trị mụn”, “trị nám” lên son, kem handmade có được không?
Không nên. Mỹ phẩm không được ghi công dụng điều trị bệnh; ghi như vậy có thể bị coi là quảng cáo sai hoặc khiến sản phẩm bị xếp như thuốc. Chỉ mô tả công dụng mỹ phẩm và phải có bằng chứng trong hồ sơ thông tin sản phẩm.
Khách bị kích ứng sau khi dùng sản phẩm thì phải làm gì?
Đề nghị khách ngừng dùng và đi khám nếu cần, ghi lại lô sản phẩm, thời gian, triệu chứng và báo cho nhà sản xuất nếu bạn thuê gia công. Lưu mẫu cùng lô. Trường hợp khách đòi bồi thường hoặc khiếu nại chính thức, nên hỏi người làm nghề pháp lý.